10 Dil ve Anlatım Konu Anlatımı- Fiiller

16.02.2015 tarihinde 10. Sınıf Dil ve Anlatım Konu Anlatımı kategorisine eklenmiş, Kişi Okumuş ve 0 Yorum Yapılmış.

Çekimli Fiilin Yapısındaki Unsurlar

  1. Kök ve Gövde
  2. Şahıs Ekleri
  3. Ek-fiil, Çekimi ve Görevleri

Filleri ve fiilden türemiş kelimeleri anlam ve yapı bakımından inceleyelim:

FİİLDE HAREKET

Fiilde hareket, fiilin temel anlamını ifade eder.

Fiiller taşıdıkları temel anlamlara göre türlere ayrılırlar:

Fiilin temel anlamı harekettir. Hareketin anlam yönünden üç yönü vardır. 

  1. İş ve Kılış Fiilleri

Öznenin iradesiyle, bir nesne üzerinde gerçekleşen, öznenin nesneyi etkilediğini ve o nesnenin de etkilendiğini gösteren fiillerdir.

Bu fiiller geçişlidir, yani nesne alarak kullanılırlar.

Zaten bu bakımdan iş ve kılış bildirirler.

Örnek: Taşımak, yazmak, açmak, anlatmak, görmek, bilmek, silmek…

  1. Durum Fiilleri

Öznenin süreklilik gösteren bir durumunu anlatan fiillerdir.

Bu fiillerin bitmeleri için başka herhangi bir fiilin başlaması gerekir.

Durum fiillerinde özne durağan hâldedir.

Birçoğu, öznenin iradesi dışında gerçekleşir.

Bunlar genellikle geçişsizdir, yani çoğunlukla nesne almazlar.

Örnek: Uyumak, uyanmak, ölmek, susmak, oturmak, yatmak, uzanmak…

  1. Oluş Fiilleri

Bunlar da bir nitelik değişikliği, yani bir durumdan başka bir duruma geçildiğini veya geçilmekte olduğunu bildirirler.

Gerçekleşmelerinde öznenin doğrudan etkisi yoktur.

Daha çok “kendiliğinden olma” söz konusudur.

Geçişsizdirler.

Örnek: Solmak, büyümek, bayatlamak, yeşermek, uzamak…

FİİLLERDE ZAMAN

Fiiller, iş, oluş, kılış, durum ve hareketi zamanla belirtirler.

Fiillerin belirttikleri süreçlere fiilin zamanı denir.

Fiillerde üç temel zaman vardır:

1Geçmiş zaman

2Şimdiki zaman

3Gelecek zaman

Bir de bu üç zamanı içine alan geniş zaman vardır.

FİİLLERDE KİŞİ

Fiilin bildirdiği iş, oluş, ya da hareketi yapan varlık fiilin kişisidir.

Fiile kim sorusu yöneltildiğinde cevap fiilin kişisidir. Fiillerde üç temel şahıs vardır.

1 Kişi: Söz söyleyen

2 Kişi: Kendisine söz söylenen

3 Kişi: Kendisinden söz edilen

Kişiler tekil olabileceği gibi çoğul da olabilir.

Kişi ekleri

1Tekil Kişi     –m, -im        Bildi-m

2Tekil Kişi     –n, -in       Bildi-n

3Tekil Kişi         Ø                 Bildi

1Çoğul Kişi    –k,-iz            Bildi-k

2Çoğul Kişi    -siniz             Bildi-niz

  1. Çoğul Kişi –ler     Bildi-ler

*Şahıs ekleri kip eklerinden sonra gelir.

FİİLLERDE KİP

Fiil tabanlarına belirli ekler getirilerek fiillerin zaman ve anlam bakımından yeni bir kalıba girmesidir.

Fiil kipleri ikiye ayrılır

HABER KİPLERİ

1Di’li geçmiş zaman

2Miş’li geçmiş zaman

3Şimdiki zaman

DİLEK KİPLERİ

1İstek Kipi

2Gereklilik Kipi

3Şart Kipi

4Emir Kipi

a)Haber Kipleri:

Zaman eklerinin hepsine birden haber kipleri denir.

Haber kipleri şunlardır:

1)Öğrenilen(duyulan) (miş’li) Geçmiş Zaman:

Fiillere “–miş ,-mış, -muş,-müş” ekleri getirilerek sağlanır. Bu eylemler daha çok başkasından duyulma, aktarılma anlamı taşırlar.  Bazen de farkında olmadan yapılma bildirir.

*Evleri yanmış.(başkasından duyma)

*Seni sormuşlar. (başkasından duyma)

*Aaa ! çorabım kaçmış. (sonradan farkına varma)

*Mutfakta elimi kesmişim. (sonradan farkında olma)

*Bu solmuş elbiseleri giymemelisin.(sıfat fiil eki)

2)Görülen (di’li) Geçmiş Zaman: 

Eylemlere “dı,di,du,dü,tı,ti,tu,tü” ekleri getirilerek yapılır. Anlatan kişi hareketi bizzat tanık olmuştur, eylemi görmüştür.

*Evleri yandı.

*Hep birlikte geziye gittik.

*Sınavı kazanabileceğini söyledi.

*Kalbim Ege’de kaldı.

*Beraber yürüdük bu sahillerde.

*Burada her zaman tanıdık insanlara rastlayabilirsiniz.(sıfat-fiil eki)

3)Şimdiki Zaman:

Eyleme “–yor” eki getirilerek yapılır.Eylem ile anlatış aynı zamanda gerçekleşir.

*Ders çalışıyorum.

*Ne diyor?

*Çocuklar yine kavga ediyor.

Not:

“-makta,-mekte” eki de fiile şimdiki zaman anlamı katar.

*Bir soğuk yatakta büzülmekteyim.

*Lütfen sessiz olun şu an ders çalışmaktayım

4)Geniş Zaman:

Eylemlere “–r, -ar, -er” ekleri getirilerek yapılır.

*Senden sana sığınırım.

*Her sabah yürürüm.

*Bu yolun sonu nereye çıkar?

*Hep böyle güler yüzlü müsün? (sıfat-fiil eki)

Not:

Geniş zamanın olumsuzu “–mez, -maz”dır. Ancak 1.tekil ve 1.çoğul çekimlerde “–me,-ma” şeklini alır.

*Gelmezsiniz    ___ gelirsin

*gelmem____gelirim

5)Gelecek Zaman:

Eylemlere “-ecek ,-acak” eki getirilerek yapılır.

*Sana olan aşkımı haykıracağım.

*Gelecek de bir gün gelecek.

*Mektuba yazacak sözüm kalmadı.

*Okuyacak da adam olacak.

*Açacak nerede?

b)Dilek Kipleri:

Fiilin gerçekleşmesini ya da gerçekleşmemesini dilek,istek,gereklilik veya emir kavramları içerisinde veren kiplerdir.

Bunlar haber kipleri gibi belirli bir zaman anlamı taşımazlar.

1)Dilek-şart kipi:

Fiillerin kök ya da gövdelerine “–se ,-sa” eki getirilerek yapılır.

Dilek- şart kipi cümleye bazen ‘şart(koşul)’ anlamı katarken bazen de ‘dilek’ anlamı katar.

*Ah şu sınavı bir kazansam!

*Sana olan duygularımı açıkça bir söyleyebilsem!

*Çalışırsan kazanırsın.

*Yaramazlık yaparsan bir daha seni getirmem.

2)İstek kipi:

Fiil kök ya da gövdelerine “-e,-a, -ayım,-eyim, -alım, -elim” getirilerek yapılır.

*Sana duyduklarımı anlatayım.

*Yarın okula gidelim.

*Bunu böyle bilesin.

3)Gereklilik Kipi:

Fiil kök ya da gövdelerine “–meli,-malı” getirilerek oluşturulur.

*Bu deneme sınavında birinci olmalıyım.

*Bu sorunun bir çözüm yolu olmalı.

*Şimdiye eve varmış olmalı. (olasılık, ihtimal)

 

4)Emir Kipi:

Eylemin gösterdiği hareketin emir biçiminde yapılması gerektiğini ifade eder.

*Söyle yanıma gelsin.(3.tekil kişi emir eki)

*İçeri buyrunuz. (2.tekil kişi emir eki)

*Lütfen işlerinizi iyi yapınız.(2.çoğul kişi emir eki)

*Çeneni kapa. (2.tekil kişi emir eki)

*Beni beklesinler (3.çoğul kişi emir eki)

Not:

Emir ekleri ile şahıs eklerini birbiri ile karıştırmamak gerekir.

Şahıs ekleri hiçbir zaman fiilin üzerine direkt olarak gelmez; ancak bir kip ekinden sonra gelebilir.

Emir ekleri ise fiilin üzerine direkt olarak gelir.

*Geliyorsun ,gitmelisin (şahıs eki)

*Gelsin ,gitsin (emir eki)

 

BİLEŞİK ZAMANLI FİİLLER

Bir tek kip eki alan fiiller basit zamanlıdır. “Yapacağım, görürsün” gibi.

Basit zamanlı fiillere ikinci bir kip eki getirilerek bileşik zamanlı fiiller yapılır.

Bileşik zamanlı fiiller üç tanedir.

Hikâye Bileşik Zamanı

Basit zamanlı fiillerden sonra “–di” eki getirilerek yapılır.

oku+yor+du, yap+acak+tı, anlat+ır+dı, gönder+miş+ti

Rivayet Bileşik Zamanı

Oku+yor+muş, yap+acak+mış,                 anlat+ır+mış,                     gönder+miş+miş

Şart Bileşik Zamanı

Basit zamanlı fiillere “–se” eki getirilerek yapılır.

Oku+yor+sa,                     yap+acak+sa,

anlat+ır+sa,                       gönder+miş+se

 

FİİLLERDE ANLAM (KİP,ZAMAN) KAYMASI:

Fiil çekimlerinde kullanılan kip ve zaman ekleri her zaman kendi anlamlarında kullanılmazlar.Bu ekler birbirlerinin yerlerine de geçebilir. İşte bir zaman kipi ya da bir dilek kipi başka bir kipin yerine kullanılmışsa burada bir zaman (anlam , kip) kayması var demektir.

Derslerime her hafta düzenli olarak çalışıyorum.

*Arkadaşlar, bundan sonra daha yoğun bir şekilde çalışıyoruz.

*Fatih, o yıllarda pek çok sefer yapar.

*Soruları sonra çözersiniz.

*Mektubu yarın alır.

*Bütün bu soruları çözeceksin.

*Eser Selçuklulardan kalma olacak.

*Sabahları, erken kalkmayı seviyorum.

*Allah’ım bize yardım et.

Sabahları kahvaltı yapıyorum.(Yaparım.)

Yarın dersler başlıyor.    (Başlayacak.)

Bu akşam görüşürüz.     (Görüşeceğiz.)

Ödevlerini bitireceksin.(Bitir.)

Bir haftaya kadar geliyoruz.(Geleceğiz.)

Allah ım sen aklımı koru!(rica)

Tam bir saat sonra burada olmalısın(emir)

Şimdi İstanbul da olmalı, Boğaz da çay içmeli.(istek)

 

EK FİİL (EK EYLEM)

Ekfiil “i” fiilidir tek başına bir anlamı yoktur.

Ekfiilin iki görevi vardır:

1)İsim ve isim soylu kelimelere gelerek bu kelimelerin cümlede yüklem olmasını sağlar.

(O iyi bir öğrenciydi.)

2)Çekimlenmiş fiillere gelerek birleşik zamanlı fiiller yapar.

(Koşuyordum)

“-imek” ek fiilinin dört basit çekimi vardır.

Basit çekimli durumlarda sadece isim soylu sözcüklerde bulunur.

Ek Fiilin Geniş Zamanı

öğrenci+yim                                                     öğrenci+yiz

öğrenci +sin                                                      öğrenci+siniz

öğrenci +dir                                                      öğrenci+dirler

Ek Fiilin Di’li Geçmiş Zamanı

öğrenci +ydim                                                  öğrenci +dik

öğrenci +ydin                                                   öğrenci +diniz

öğrenci +ydi                                                      öğrenci +diler

Ek Fiilin Miş’li Geçmiş Zamanı

öğrenci +ymişim                                             öğrenci +iz

öğrenci +ymişsin                                             öğrenci +siniz

öğrenci +miş                                                     öğrenci +mişler

Ek Fiilin Dilek Şart Kipi

öğrenci +ysem                                                 öğrenci +ysek

öğrenci +ysen                                                  öğrenci +yseniz

*Soru eki mi ek fiilden önce kullanılır.

Komşunuz göçmenmiydi.

*Ek fiilin olumsuzu değil ekiyle yapılır.

Bu kitap güzel.  Bu kitap güzel değil.

Önemli Uyarı:

Ekfiilin geniş zamanına şekilce benzeyen diğer eklerle ekfiilin geniş zamanı karıştırılmamalıdır:

*Geliyorum (şahıs eki)

*Hastayım (ekfiilin geniş zamanı)

*Babam (iyelik eki)

*Babayım (ekfiilin geniş zamanı)

*Ölüm (Fiilden isim yapım eki)

*Benim kardeşim [tamlayan (ilgi) eki]

*Sen ne kadar güzelsin. (Ekfiilin geniş zamanı)

*Sen yine bana döneceksin. (şahıs eki)

Basit Zamanlı Fiillerin Bileşik Zamanlı Fiiller Durumuna Gelmesini Sağlar:

geliyor+idi                                         geliyordu

yapacak+imiş                                    yapacakmış

tanır+ise                                              tanırsa

Ek fiilin geniş zamanının 3. Tekil kişi olan   “–dır, -dir, -dur, -dür,/ -tır, -tir, -tur, -tür,”  çoğu zaman kullanılmaz.

Çok başarılı.                       Çok başarılıdır

Basit zamanlı fiillere getirilen “dir” ekeylemi cümleye “olasılık, kesinlik” anlamı getirir.

Bu konu kapanmıştır, artık bunu tartışmayalım. (kesinlik)

Babam geç kalacağımızı öğrenince çok kızmıştı.(olasılık)

Ders bitmiştir, gidebilirsiniz (kesinlik)

Şu saatlerde evine varmştır.(olasılık)

Yazar Hakkında

Yazar : admin

Yazar Hakkında :

Yazarın Tüm Yazıları İçin Tıklayınız

Yorumlar
İsminiz
E-Posta Adresiniz
Yorumunuz

This blog is kept spam free by WP-SpamFree.

Yorum onaylama sistemi etkin; yorumunuzun yayınlanması biraz zaman alabilir.

  • Meta